PIŃCZÓW, miasto w woj. świętokrzyskim, siedziba powiatu pińczowskiego, na pograniczu Doliny Nidy i Garbu Pińczowskiego, nad Nidą. 12,3 tys. mieszk. (2005). Ośrodek usługowy, oświatowy i mieszkaniowy dla pracowników pobliskich zakładów gipsowych (Gacki). Przemysł materiałów budowlanych (kamieniołomy wapienia, betoniarnia), przetwórnia owoców i warzyw, mleczarnia, młyn. Ośrodek turystyczny, ośrodek wczasów w siodle; muzeum regionalne. W pobliskim Michałowie stadnina koni.Historia. W XIII w. gród. Osada założona obok zamku obronnego wzniesionego w 1 poł. XIV w., własność Oleśnickich. Prawa miejskie 1428. W 1436 osadzenie zakonu paulinów (przyczynili się do rozwoju sadownictwa i uprawy winnej latorośli). W XVI w. ośrodek reformacji (zbór, synody, drukarnia). W 1551 zał.ożono jedno z pierwszych gimnazjów humanistycznych z polskim językiem wykładowym, powstała tu pierwsza gramatyka polska P. Stratoriusa, dokonano przekładu Biblii (zw. pińczowską lub brzeską). 1559-69 gł. siedziba arian; od XVI w. liczne skupisko Żydów, uczestniczyli w Sejmie Żydów Korony. W XVI - XVII w. ośrodek handlu i rzemiosła, m.in. artystycznego (snycerze, złotnicy, rzeźbiarze, słynny kamieniarski warsztat architektoniczno - rzeźbiarki Santi Gucciego);. Pińczów zwano Atenami Sarmackimi. Od 1586 własność Myszkowskich, którzy usunęli z Pińczowa arian. 1601-1945 ośrodek ordynacji pińczowskiej. Od 1720 gimnazjum pod patronatem Akademii Krakowskiej (1756-61 uczył się tu Hugo Kołłątaj). Od 1772 w zaborze austriackim, od 1809 w Księstwie Warszawskim, od 1815 w Królestwie Polskim. W XIX w. rozwój przemysłu bawełnianego. We IX 1939 spalony przez oddziały Wehrmachtu. Wczasie okupacji niemieckiej obóz pracy przymusowej, 1942 getto (ok. 3 tys. osób), 1939-44 więzienie. Rejon działalności partyzanckiej, stolica Republiki Pińczowskiej. W czasie działań wojennych zniszczony w ok. 80%, odbudowany.
Zabytki. Późnogotycko - wczesnobarokowy kościół parafialny Św. Jana Ewangelisty (przed poł. XVII w.) i klasztor Paulinów (1. poł. XVII w., fragmenty gotyckie), barokowa dzwonnica (1685-103). Manierystyczny kościół (przed 1615 po 1619, dekoracja wczesnobarokowa 2. ćwierć XVIII w., przebudowa 1684-88) i klasztor Reformatów (1686-1706). Manierystyczna kaplica Św. Anny (1600, warsztat Santi Gucciego). Synagoga (XVI/XVII w.). Barokowo - klasycystyczny pałac Wielopolskich (ok. 1780, F.F. Nax?). Pozostałości zamku bpa Z. Oleśnickiego (XV w., rozbudowany w końcu XVI w. dla Myszkowskich) z manierystyczną basztą ogrodową (koniec XVI w., Santi Gucci). Dom zw. drukarnią ariańską (XVI/XVII w.). /Encyklopedia PWN 2000/
| następna » |
|---|
